Người bị tố cáo có quyền gì và cách giải trình hiệu quả
“Tôi có được biết ai tố cáo mình không?” Đây gần như luôn là câu hỏi đầu tiên của khách hàng khi cầm trên tay thông báo về nội dung tố cáo. Câu trả lời là không. Danh tính người tố cáo được pháp luật bảo vệ, và cố tìm ra họ là con đường nhanh nhất để biến một người đang bị tố cáo thành người vi phạm. Thứ người bị tố cáo cần tập trung là nội dung: hành vi nào đang bị xác minh, tài liệu nào chứng minh điều ngược lại, và làm sao để biên bản làm việc ghi đúng những gì mình trình bày.
Tóm tắt
- Người bị tố cáo được thông báo về nội dung tố cáo trong 05 ngày làm việc kể từ ngày thụ lý, theo Mẫu số 06 (khoản 3 Điều 29 Luật Tố cáo, khoản 2 Điều 9 Nghị định 31/2019/NĐ-CP).
- Người bị tố cáo có quyền giải trình, đưa chứng cứ, nhận toàn văn kết luận, được bảo đảm quyền lợi khi chưa có kết luận (điểm a đến điểm d khoản 1 Điều 10 Luật Tố cáo).
- Nghĩa vụ đi kèm: có mặt khi được yêu cầu, giải trình, cung cấp tài liệu, chấp hành quyết định xử lý, bồi thường nếu có lỗi (khoản 2 Điều 10).
- Không được biết danh tính người tố cáo. Đe dọa, trả thù, trù dập người tố cáo là hành vi bị cấm (khoản 3, khoản 8 Điều 8).
- Nếu tố cáo không đúng, người bị tố cáo được khôi phục quyền lợi, xin lỗi, cải chính, bồi thường, và có quyền yêu cầu xử lý người cố ý tố cáo sai (điểm đ, điểm e khoản 1 Điều 10; điểm a khoản 1 Điều 36).
Quyền và nghĩa vụ của người bị tố cáo
Điều 10 Luật Tố cáo 2018 (Văn bản hợp nhất số 29/VBHN-VPQH ngày 13/3/2026) quy định bảy quyền và bốn nghĩa vụ.
| Quyền | Căn cứ | Ý nghĩa thực tế |
| Được thông báo về nội dung tố cáo, gia hạn, tạm đình chỉ, đình chỉ, tiếp tục giải quyết | điểm a khoản 1 Điều 10 | Biết đang bị xác minh hành vi gì và còn bao lâu |
| Giải trình, đưa chứng cứ chứng minh nội dung tố cáo không đúng | điểm b khoản 1 Điều 10 | Quyền quan trọng nhất trong giai đoạn xác minh |
| Nhận kết luận nội dung tố cáo | điểm c khoản 1 Điều 10 | Nhận toàn văn kết luận, khác với người tố cáo chỉ nhận thông báo (khoản 3 Điều 35) |
| Được bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp khi chưa có kết luận | điểm d khoản 1 Điều 10 | Chưa có kết luận thì chưa bị coi là vi phạm |
| Yêu cầu xử lý người cố ý tố cáo sai sự thật, người giải quyết trái pháp luật | điểm đ khoản 1 Điều 10 | Cơ sở để đề nghị kỷ luật, xử phạt hoặc tố giác vu khống |
| Được phục hồi danh dự, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường | điểm e khoản 1 Điều 10 | Áp dụng khi tố cáo, giải quyết tố cáo không đúng gây thiệt hại |
| Khiếu nại quyết định xử lý | điểm g khoản 1 Điều 10 | Quyết định kỷ luật, xử phạt sau kết luận có thể bị khiếu nại, khởi kiện |
Bốn nghĩa vụ tại khoản 2 Điều 10: có mặt làm việc theo yêu cầu; giải trình và cung cấp thông tin, tài liệu khi được yêu cầu; chấp hành quyết định xử lý theo kết luận; bồi thường, bồi hoàn thiệt hại do hành vi trái pháp luật của mình gây ra. Không đến làm việc hoặc không giải trình không làm vụ việc dừng lại. Kết luận sẽ được ban hành dựa trên tài liệu cơ quan thu thập được, và bạn mất cơ hội trình bày.
Đọc kỹ thông báo về nội dung tố cáo
Mẫu số 06 ban hành kèm Nghị định 31/2019/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 156/2026/NĐ-CP, Văn bản hợp nhất số 01/2026/VBHN-NĐ-TTCP ngày 30/9/2026) ghi người có thẩm quyền đã thụ lý tố cáo, nội dung được thụ lý và thời hạn giải quyết. Đây là văn bản xác định phạm vi phải giải trình. Có ba việc nên làm ngay khi nhận:
- Ghi lại ngày thụ lý và tính ngày hết hạn giải quyết theo Điều 30 Luật Tố cáo (30 ngày, có thể gia hạn). Quy trình chi tiết có trong bài giải quyết tố cáo.
- Liệt kê từng nội dung bị tố cáo thành từng mục riêng. Nếu thông báo quá chung, gửi văn bản đề nghị làm rõ hành vi, thời điểm, phạm vi cần giải trình.
- Xác định ai là người giải quyết và ai được giao xác minh, để gửi tài liệu đúng nơi.
Chuẩn bị bản giải trình
Khoản 1 Điều 12 Nghị định 31/2019/NĐ-CP yêu cầu người bị tố cáo giải trình bằng văn bản về những nội dung bị tố cáo. Không có mẫu bản giải trình bắt buộc. Mẫu số 08 là biên bản làm việc do Đoàn, Tổ xác minh lập, không phải mẫu dành cho người giải trình.
Trước khi viết, chúng tôi luôn lập một bảng đối chiếu cho từng nội dung:
| Nội dung bị tố cáo | Sự việc thực tế và ý kiến | Tài liệu đối chiếu | Điểm đề nghị xác minh thêm |
| Mục 1 theo thông báo | Đồng ý phần nào, không đồng ý phần nào; diễn biến thực tế | TL01: quyết định giao nhiệm vụ; TL02: biên bản họp | Đề nghị lấy ý kiến bộ phận kế toán về thời điểm thanh toán |
| Mục 2 | Vai trò, thẩm quyền của mình tại thời điểm đó | TL03: quy chế phân công |
Bảng này giúp tránh hai lỗi phổ biến. Lỗi thứ nhất là phủ nhận chung chung kiểu “tôi hoàn toàn không vi phạm”, không đi vào từng hành vi. Lỗi thứ hai là phủ nhận cả những sự việc mà tài liệu đã thể hiện rõ, khiến toàn bộ bản giải trình mất độ tin cậy. Nếu một phần nội dung tố cáo đúng về sự kiện nhưng sai về đánh giá pháp lý, hãy nói đúng như vậy: sự việc có xảy ra, nhưng đúng thẩm quyền, đúng quy trình, có căn cứ.
Nếu người bị tố cáo là cơ quan, tổ chức, bản giải trình do người đại diện theo pháp luật hoặc người được giao ký, đóng dấu.
Làm việc với Đoàn, Tổ xác minh
Người giải quyết hoặc Tổ xác minh phải làm việc trực tiếp với người bị tố cáo (khoản 1 Điều 12 Nghị định 31/2019/NĐ-CP). Biên bản làm việc lập theo Mẫu số 08, có chữ ký của người bị tố cáo và người chủ trì, lập ít nhất 02 bản, người bị tố cáo được giao một bản nếu có yêu cầu (khoản 2 Điều 12).
Một số kinh nghiệm từ các buổi làm việc chúng tôi tham gia:
- Đọc kỹ biên bản trước khi ký. Nếu ý kiến của bạn bị ghi tóm tắt sai, đề nghị sửa ngay hoặc ghi ý kiến bổ sung vào cuối biên bản.
- Luôn yêu cầu một bản biên bản. Luật cho quyền này “nếu có yêu cầu”, nên phải chủ động yêu cầu.
- Mang theo danh mục tài liệu đã nộp, đối chiếu với danh mục ghi trong biên bản.
- Nếu Tổ xác minh yêu cầu bổ sung vì giải trình chưa rõ (khoản 3 Điều 12), hãy bổ sung bằng văn bản, dẫn rõ văn bản giải trình trước.
Người bị tố cáo có thể nhờ luật sư tư vấn, soạn giải trình. Luật Tố cáo không có quy định riêng cho luật sư tham gia buổi làm việc như Luật Khiếu nại; việc luật sư có mặt phụ thuộc vào sự chấp thuận của người chủ trì. Chúng tôi thường đề nghị bằng văn bản trước buổi làm việc.
Những việc người bị tố cáo không được làm
Điều 8 Luật Tố cáo nghiêm cấm một số hành vi mà người bị tố cáo hay vô tình vi phạm khi bức xúc:
- Tìm cách xác định và tiết lộ danh tính người tố cáo (khoản 3 Điều 8).
- Đe dọa, mua chuộc, trả thù, trù dập, xúc phạm người tố cáo (khoản 8 Điều 8). Điều chuyển, cắt thưởng một nhân viên mà mình nghi là người tố cáo có thể bị coi là trù dập.
- Mua chuộc, đe dọa người giải quyết tố cáo (khoản 11 Điều 8).
- Đưa tin sai sự thật về việc tố cáo và giải quyết tố cáo (khoản 13 Điều 8).
Vi phạm các điều này có thể bị kỷ luật, xử phạt hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự (Điều 65 Luật Tố cáo), và thường làm bất lợi cho chính kết luận về nội dung bị tố cáo. Các biện pháp bảo vệ người tố cáo được trình bày trong bài bảo vệ người tố cáo.
Sau khi có kết luận
Kết luận được gửi đến người bị tố cáo chậm nhất 05 ngày làm việc kể từ ngày ban hành (khoản 3 Điều 35 Luật Tố cáo). Tùy kết quả:
| Kết luận | Việc người giải quyết phải làm | Việc bạn có thể làm |
| Không vi phạm | Khôi phục quyền lợi bị xâm phạm do tố cáo không đúng; xử lý hoặc kiến nghị xử lý người cố ý tố cáo sai (điểm a khoản 1 Điều 36) | Yêu cầu công khai kết luận theo Điều 40; yêu cầu xin lỗi, cải chính, bồi thường; đề nghị xử lý người tố cáo sai |
| Vi phạm một phần hoặc toàn bộ | Xử lý theo thẩm quyền hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền kỷ luật, xử phạt (điểm b khoản 1 Điều 36, Điều 44) | Khiếu nại hoặc khởi kiện quyết định kỷ luật, xử phạt |
| Có dấu hiệu tội phạm | Chuyển hồ sơ đến Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát (khoản 2 Điều 36) | Chuẩn bị bào chữa trong tố tụng hình sự |
Kết luận nội dung tố cáo tự nó không phải quyết định kỷ luật. Thứ bạn khiếu nại là quyết định xử lý ban hành sau đó (điểm g khoản 1 Điều 10). Với quyết định kỷ luật cán bộ, công chức, thời hiệu khiếu nại lần đầu chỉ là 15 ngày kể từ ngày nhận quyết định (Điều 48 Luật Khiếu nại). Viên chức bị kỷ luật thì khiếu nại theo pháp luật về viên chức và lao động, không theo Chương IV Luật Khiếu nại. Với quyết định xử phạt hành chính, áp dụng thời hiệu 90 ngày và thủ tục tại bài khiếu nại hành chính.
Nếu kết luận xác định tố cáo sai sự thật và có dấu hiệu cố ý, các hướng xử lý người tố cáo, từ kỷ luật, xử phạt đến tội vu khống, có trong bài tố cáo sai sự thật.
Tình huống tư vấn
Ông K., Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị của một UBND phường, nhận thông báo về nội dung tố cáo với ba nội dung: cấp phép sửa chữa nhà cho người thân, bỏ qua vi phạm xây dựng của một hộ, và nhận tiền của chủ thầu. Ông muốn viết thư giải thích với người mà ông “chắc chắn” là người tố cáo.
Chúng tôi khuyên ông dừng ngay ý định đó, vì nó có thể bị coi là hành vi tại khoản 3 hoặc khoản 8 Điều 8 Luật Tố cáo. Thay vào đó, chúng tôi lập bảng đối chiếu ba nội dung. Nội dung thứ nhất có sự kiện: ông có ký giấy phép cho nhà của em vợ. Nhưng ông ký theo ủy quyền bằng văn bản của Chủ tịch UBND phường, hồ sơ đầy đủ, đúng thời hạn, và quy chế phân công giao ông ký mọi giấy phép sửa chữa thuộc diện ủy quyền. Bản giải trình thừa nhận sự kiện, đồng thời đề nghị đối chiếu với các giấy phép cùng loại cấp trong năm. Nội dung thứ hai có biên bản kiểm tra và quyết định xử phạt hộ vi phạm do chính ông đề xuất. Nội dung thứ ba không có tài liệu nào từ phía người tố cáo, và ông cung cấp sao kê tài khoản cá nhân.
Tại buổi làm việc, ông yêu cầu ghi ý kiến bổ sung vào biên bản và nhận một bản. Kết luận xác định nội dung một là có sự việc nhưng không vi phạm, khuyến nghị ông thực hiện việc tránh xung đột lợi ích trong những trường hợp tương tự. Nội dung hai và ba được kết luận là tố cáo không đúng.
Câu hỏi thường gặp
Người bị tố cáo có được biết ai tố cáo mình không?
Không. Người tố cáo được bảo đảm bí mật họ tên, địa chỉ, bút tích (điểm b khoản 1 Điều 9 Luật Tố cáo). Việc tiết lộ thông tin làm lộ danh tính người tố cáo là hành vi bị cấm (khoản 3 Điều 8). Thông báo về nội dung tố cáo theo Mẫu số 06 cũng không ghi tên người tố cáo.
Bị tố cáo có bị đình chỉ công tác không?
Việc bị tố cáo không tự động dẫn đến đình chỉ công tác. Người bị tố cáo được bảo đảm quyền lợi khi chưa có kết luận (điểm d khoản 1 Điều 10 Luật Tố cáo). Tạm đình chỉ công tác, nếu có, phải theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức và có căn cứ riêng.
Không đến làm việc theo giấy mời thì sao?
Có được xem đơn tố cáo gốc không?
Luật không quy định quyền xem đơn gốc. Người bị tố cáo được thông báo nội dung tố cáo, không phải nhận bản sao đơn. Đơn gốc chứa thông tin nhận diện người tố cáo, mà khoản 2 Điều 56 Luật Tố cáo yêu cầu lược bỏ khi giao xác minh.
Kết luận tố cáo sai thì có được xin lỗi công khai không?
Có quyền được xin lỗi, cải chính công khai theo điểm e khoản 1 Điều 10 Luật Tố cáo. Kết luận cũng phải được công khai theo Điều 40, và với kết luận không vi phạm, việc công khai chính là cách khôi phục uy tín cho bạn. Hãy đề nghị người giải quyết chọn hình thức công khai phù hợp, ví dụ công bố tại cuộc họp cơ quan nơi bạn công tác.
Tố cáo đã rút thì người bị tố cáo có còn quyền gì không?
Nếu người tố cáo rút toàn bộ và vụ việc bị đình chỉ, bạn sẽ nhận quyết định đình chỉ (khoản 4 Điều 34 Luật Tố cáo). Nếu có căn cứ người tố cáo lợi dụng tố cáo để vu khống, vụ việc vẫn phải giải quyết và người tố cáo vẫn chịu trách nhiệm, kể cả bồi thường (khoản 3, khoản 4 Điều 33).
Một bản giải trình tốt thường quyết định kết quả xác minh nhiều hơn mọi phản ứng bên ngoài thủ tục. Nếu bạn vừa nhận thông báo về nội dung tố cáo, luật sư hành chính của chúng tôi có thể cùng bạn lập bảng đối chiếu, soạn giải trình và chuẩn bị cho buổi làm việc với Tổ xác minh.
