Tố cáo sai sự thật bị xử lý từ kỷ luật, phạt hành chính đến tội vu khống
Một lá đơn tố cáo bị kết luận là không đúng không có nghĩa người viết đơn đã vu khống. Luật Tố cáo phân biệt rất rõ giữa tố cáo không đúng sự thật và cố ý tố cáo sai sự thật. Chỉ trường hợp sau mới là hành vi bị cấm và bị xử lý. Ngược lại, không ít người bị tố cáo nhầm tưởng cứ có kết luận “tố cáo sai” là có thể kiện người tố cáo tội vu khống. Trong thực tiễn, ranh giới nằm ở yếu tố lỗi, người tố cáo có biết rõ điều mình tố là sai hay không.
Tóm tắt
- Luật Tố cáo chỉ cấm “cố ý tố cáo sai sự thật”, cùng các hành vi cưỡng ép, lôi kéo, kích động, dụ dỗ, mua chuộc người khác tố cáo sai và dùng tên người khác để tố cáo (khoản 10 Điều 8). Tố cáo nhầm do hiểu sai sự việc, nếu trung thực, không bị xử lý.
- Người tố cáo là cán bộ, công chức, viên chức cố ý tố cáo sai bị kỷ luật từ khiển trách đến buộc thôi việc (Điều 23 Nghị định 31/2019/NĐ-CP).
- Cố ý báo thông tin giả, không đúng sự thật đến cơ quan có thẩm quyền bị phạt từ 3 đến 4 triệu đồng (điểm c khoản 3 Điều 8 Nghị định 282/2025/NĐ-CP). Phát tán tài liệu bịa đặt, vu cáo bị phạt từ 4 đến 6 triệu đồng (điểm h khoản 4 Điều 8).
- Bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền là tội vu khống, phạt tù đến 01 năm ở khung cơ bản và đến 07 năm ở khung cao nhất (Điều 156 BLHS 2015).
- Người cố ý tố cáo sai phải bồi thường thiệt hại, kể cả khi đã rút đơn (điểm đ khoản 2 Điều 9, khoản 4 Điều 33 Luật Tố cáo).
Tố cáo không đúng và cố ý tố cáo sai sự thật
Khoản 2 Điều 35 Luật Tố cáo 2018 (Văn bản hợp nhất số 29/VBHN-VPQH ngày 13/3/2026) cho phép kết luận nội dung tố cáo là “đúng, đúng một phần hoặc tố cáo sai sự thật”. Nhưng xử lý người tố cáo chỉ đặt ra với người “cố ý tố cáo sai sự thật” (điểm a khoản 1 Điều 36, điểm c khoản 1 Điều 44). Hai khái niệm này khác nhau ở yếu tố lỗi.
| Tình huống | Đánh giá | Hệ quả với người tố cáo |
| Tố cáo dựa trên sự việc có thật nhưng đánh giá sai tính chất pháp lý, ví dụ cho rằng cán bộ ký vượt thẩm quyền trong khi thực ra được ủy quyền | Tố cáo không đúng, không có lỗi cố ý | Không bị xử lý |
| Tố cáo dựa trên tin đồn, không kiểm chứng, nhưng tin là thật | Tố cáo không đúng, chưa có lỗi cố ý | Không bị xử lý; nhưng nếu tiếp tục tố cáo cùng nội dung sau khi đã có kết luận, rủi ro bị coi là cố ý tăng lên |
| Biết rõ sự việc không xảy ra nhưng vẫn tố cáo | Cố ý tố cáo sai sự thật (khoản 10 Điều 8) | Kỷ luật, xử phạt hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; bồi thường |
| Biết vụ việc đã được giải quyết đúng mà vẫn tố cáo không có bằng chứng | Bị xử lý kỷ luật nếu là cán bộ, công chức, viên chức (điểm b khoản 1 Điều 23 Nghị định 31/2019/NĐ-CP) | Khiển trách trở lên |
| Bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ | Dấu hiệu tội vu khống (điểm b khoản 1 Điều 156 BLHS) | Truy cứu trách nhiệm hình sự |
Người tố cáo có nghĩa vụ trình bày trung thực và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung tố cáo (điểm b, điểm c khoản 2 Điều 9 Luật Tố cáo). Nghĩa vụ trung thực không đòi hỏi người tố cáo phải chứng minh được hành vi vi phạm. Việc xác minh là của cơ quan có thẩm quyền. Người tố cáo chỉ cần không bịa đặt và phân biệt rõ điều mình biết với điều mình nghi ngờ. Cách viết đơn để giữ được ranh giới này có trong bài mẫu đơn tố cáo.
Xử lý kỷ luật người tố cáo là cán bộ, công chức, viên chức
Điều 23 Nghị định 31/2019/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 156/2026/NĐ-CP, Văn bản hợp nhất số 01/2026/VBHN-NĐ-TTCP ngày 30/9/2026) quy định bốn mức kỷ luật:
| Hình thức | Hành vi |
| Khiển trách | Biết rõ tố cáo không đúng sự thật mà vẫn tố cáo; biết vụ việc đã được giải quyết đúng mà vẫn tố cáo không có bằng chứng; lôi kéo, kích động, dụ dỗ người khác tố cáo sai sự thật (khoản 1) |
| Cảnh cáo | Tái phạm sau khiển trách; cưỡng ép, mua chuộc người khác tố cáo sai; dùng tên người khác để tố cáo (khoản 2) |
| Cách chức (người giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý) | Tái phạm sau cảnh cáo; dùng tên người khác để tố cáo làm ảnh hưởng hoạt động cơ quan hoặc gây mất đoàn kết (khoản 3) |
| Buộc thôi việc hoặc bãi nhiệm | Tái phạm sau cách chức hoặc cảnh cáo; lợi dụng tố cáo để chống Nhà nước, gây rối an ninh trật tự; lợi dụng tố cáo để xuyên tạc, vu khống, tố cáo bịa đặt, gây mất đoàn kết, tố cáo nhiều lần có dụng ý xấu (khoản 4) |
Trong thực tiễn, điểm b khoản 1 là căn cứ hay được áp dụng nhất. Một công chức đã nhận kết luận rằng vụ việc được giải quyết đúng, nhưng tiếp tục gửi đơn tố cáo cùng nội dung mà không đưa ra được bằng chứng mới, có thể bị khiển trách dù không bịa đặt điều gì.
Xử phạt vi phạm hành chính
Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội (hiệu lực từ 15/12/2025, thay thế Nghị định 144/2021/NĐ-CP). Hành vi tố cáo sai sự thật được xử phạt theo Điều 8 về trật tự công cộng, tùy cách thức thực hiện:
| Hành vi | Mức phạt với cá nhân | Biện pháp khắc phục | Căn cứ |
| Cố ý báo thông tin giả, không đúng sự thật đến các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền | 3.000.000 đến 4.000.000 đồng | điểm c khoản 3 Điều 8 | |
| Xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự; bôi nhọ danh dự, nhân phẩm người khác | 3.000.000 đến 4.000.000 đồng | Buộc cải chính thông tin sai; buộc xin lỗi công khai | điểm a khoản 3, điểm b và điểm c khoản 14 Điều 8 |
| Viết, phát tán, lưu hành tài liệu có nội dung xuyên tạc, bịa đặt, vu cáo làm ảnh hưởng uy tín của cơ quan, tổ chức, cá nhân | 4.000.000 đến 6.000.000 đồng | Buộc cải chính thông tin sai | điểm h khoản 4, điểm b khoản 14 Điều 8 |
Mức phạt với tổ chức gấp 02 lần cá nhân (khoản 2 Điều 5 Nghị định 282/2025/NĐ-CP). Khi nội dung vu cáo được đăng lên mạng xã hội, điểm h khoản 4 Điều 8 loại trừ và dẫn chiếu sang quy định xử phạt về sử dụng dịch vụ mạng xã hội. Từ 01/7/2026, quy định này nằm tại Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP, thay cho Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP đã bị bãi bỏ (khoản 2 Điều 117 Nghị định 174/2026/NĐ-CP). Lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của cá nhân có khung phạt 20 đến 30 triệu đồng (điểm a khoản 1 Điều 95). Nếu thông tin sai sự thật xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, khung phạt là 30 đến 50 triệu đồng, kèm biện pháp buộc khóa tài khoản, trang hoặc kênh (điểm c khoản 2, điểm b khoản 3 Điều 95). Hai khung này là mức phạt tổ chức; cá nhân vi phạm bị phạt bằng một nửa, tức 10 đến 15 triệu đồng và 15 đến 25 triệu đồng (khoản 3 Điều 4). Cả hai trường hợp đều bị buộc gỡ bỏ thông tin (điểm a khoản 3 Điều 95). Hành vi đăng tải xảy ra và kết thúc trước 01/7/2026 vẫn xử theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP (khoản 1 Điều 115 Nghị định 174/2026/NĐ-CP).
Như vậy, chỉ riêng việc gửi một lá đơn mà mình biết là sai sự thật đến cơ quan có thẩm quyền đã đủ để bị xử phạt theo điểm c khoản 3 Điều 8, không cần có yếu tố phát tán. Khi người tố cáo còn sao gửi đơn cho hàng xóm, đồng nghiệp hoặc đăng lên mạng xã hội, hành vi có thể bị xử lý thêm theo các điểm khác hoặc theo Nghị định 174/2026/NĐ-CP.
Tội vu khống
Điều 156 Bộ luật Hình sự 2015 (BLHS, Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025) có hai dạng hành vi ở khoản 1: bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại cho người khác (điểm a); và bịa đặt người khác phạm tội rồi tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền (điểm b). Điểm b là dạng gắn trực tiếp với hoạt động tố cáo.
| Khung | Tình tiết | Hình phạt |
| Khoản 1 | Hành vi cơ bản | Phạt tiền 10 đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù 03 tháng đến 01 năm |
| Khoản 2 | Có tổ chức; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; đối với 02 người trở lên; đối với người đang thi hành công vụ; dùng mạng máy tính, mạng viễn thông; vu khống người khác phạm tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng; một số tình tiết khác | Phạt tù 01 năm đến 03 năm |
| Khoản 3 | Vì động cơ đê hèn; gây rối loạn tâm thần và hành vi với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên; làm nạn nhân tự sát | Phạt tù 03 năm đến 07 năm |
| Khoản 4 | Hình phạt bổ sung | Phạt tiền 10 đến 50 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, hành nghề từ 01 đến 05 năm |
Ba điểm cần lưu ý khi đánh giá dấu hiệu tội phạm:
Thứ nhất, yếu tố “biết rõ là sai sự thật” và “bịa đặt” phải được chứng minh. Tố cáo dựa trên tài liệu thật nhưng diễn giải sai không thỏa mãn yếu tố này.
Thứ hai, “tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền” ở điểm b chỉ cần có hành vi tố cáo, không đòi hỏi hậu quả. Người tố cáo một cán bộ “nhận hối lộ 200 triệu đồng” trong khi biết rõ việc đó không có, đã có thể thỏa mãn dấu hiệu khách quan ngay khi đơn được gửi.
Thứ ba, với khoản 1 Điều 156 BLHS, vụ án chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại, hoặc của người đại diện nếu bị hại dưới 18 tuổi, có nhược điểm về tâm thần, thể chất hoặc đã chết (khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Văn bản hợp nhất số 172/2026/VBHN-LQ-VPQH ngày 01/10/2026). Người đã yêu cầu khởi tố mà rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ khi việc rút là do bị ép buộc, cưỡng bức; và đã rút thì không được yêu cầu lại, trừ khi việc rút do bị ép buộc, cưỡng bức (khoản 2, khoản 3 Điều 155). Người bị tố cáo sai muốn đi đường hình sự phải chủ động gửi đơn yêu cầu khởi tố đến cơ quan điều tra, và cân nhắc kỹ trước khi rút, vì thường không có cơ hội thứ hai. Với khoản 2, khoản 3 Điều 156 BLHS, việc khởi tố không phụ thuộc yêu cầu của bị hại.
Trách nhiệm bồi thường
Người tố cáo phải bồi thường thiệt hại do hành vi cố ý tố cáo sai sự thật gây ra (điểm đ khoản 2 Điều 9 Luật Tố cáo). Điều 65 Luật Tố cáo nhắc lại nghĩa vụ bồi thường đối với mọi hành vi vi phạm tại Điều 8. Trách nhiệm này tồn tại ngay cả khi người tố cáo đã rút đơn, nếu có căn cứ họ lợi dụng tố cáo để vu khống, xúc phạm, gây thiệt hại (khoản 4 Điều 33).
Việc bồi thường áp dụng Bộ luật Dân sự 2015. Căn cứ phát sinh trách nhiệm theo Điều 584 BLDS; thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm tại Điều 592 BLDS gồm chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút, và một khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Khoản bù đắp tinh thần do các bên thỏa thuận; không thỏa thuận được thì mức tối đa cho một người là 10 lần mức lương cơ sở (khoản 2 Điều 592 BLDS).
Người bị tố cáo sai còn được người giải quyết tố cáo khôi phục quyền lợi bị xâm phạm (điểm a khoản 1 Điều 36 Luật Tố cáo) và có quyền được xin lỗi, cải chính công khai (điểm e khoản 1 Điều 10). Cách yêu cầu các quyền này có trong bài người bị tố cáo.
Người bị tố cáo sai nên làm gì
Chúng tôi thường tư vấn theo trình tự:
- Chờ kết luận nội dung tố cáo. Kết luận xác định tố cáo sai sự thật là căn cứ quan trọng nhất cho mọi bước sau. Hành động trước kết luận, như tố ngược lại người tố cáo, dễ bị coi là trả thù theo khoản 8 Điều 8 Luật Tố cáo.
- Đề nghị người giải quyết xử lý người cố ý tố cáo sai theo điểm a khoản 1 Điều 36, nêu rõ dấu hiệu cố ý: tố cáo lặp lại sau khi đã có kết luận; nội dung có chi tiết mà người tố cáo chắc chắn biết là không đúng; đơn được phát tán rộng.
- Nếu có dấu hiệu tội vu khống, gửi đơn yêu cầu khởi tố đến cơ quan điều tra nơi xảy ra hành vi, kèm kết luận nội dung tố cáo và bằng chứng về tính cố ý.
- Yêu cầu bồi thường bằng thương lượng trước; không được thì khởi kiện dân sự, hoặc yêu cầu bồi thường trong vụ án hình sự nếu đã khởi tố.
Tình huống tư vấn
Bà H., hiệu trưởng một trường trung học cơ sở, bị một giáo viên tố cáo “thu tiền chạy biên chế” với ba người. Kết luận nội dung tố cáo của Chủ tịch UBND phường xác định nội dung tố cáo sai sự thật: cả ba người được tuyển qua kỳ xét tuyển công khai mà bà H. không có thẩm quyền quyết định. Hai tháng sau, cùng giáo viên đó gửi lại đơn với nội dung y hệt, không có tài liệu mới, đồng thời đăng ảnh chụp đơn lên một nhóm phụ huynh trên mạng xã hội.
Chúng tôi đánh giá có ba hướng. Giáo viên là viên chức, đã biết vụ việc được giải quyết đúng mà vẫn tố cáo không có bằng chứng mới, nên có căn cứ đề nghị kỷ luật theo điểm b khoản 1 Điều 23 Nghị định 31/2019/NĐ-CP. Việc cố ý gửi lại thông tin sai đến cơ quan có thẩm quyền có thể bị xử phạt theo điểm c khoản 3 Điều 8 Nghị định 282/2025/NĐ-CP; việc đăng đơn lên nhóm phụ huynh trên mạng xã hội thuộc điểm a khoản 1 Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP, cá nhân bị phạt từ 10 đến 15 triệu đồng và buộc gỡ bỏ bài đăng. Nội dung “thu tiền chạy biên chế” là bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo trước cơ quan có thẩm quyền, kết hợp với việc phát tán qua mạng, có dấu hiệu khoản 2 Điều 156 BLHS.
Bà H. chọn hai hướng đầu, đồng thời yêu cầu người đã giải quyết công khai kết luận tại cuộc họp hội đồng sư phạm theo Điều 40 Luật Tố cáo. Phương án yêu cầu khởi tố được giữ lại, chờ kết quả xử lý kỷ luật.
Câu hỏi thường gặp
Tố cáo sai có bị đi tù không?
Chỉ khi hành vi cấu thành tội vu khống theo Điều 156 BLHS, tức là bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ, hoặc bịa đặt, loan truyền điều biết rõ là sai nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự người khác. Khung cơ bản có mức phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm, nhưng tòa án cũng có thể chỉ phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ.
Tố cáo mà không chứng minh được thì có bị coi là vu khống không?
Người không phải công chức tố cáo sai thì bị xử lý thế nào?
Họ không bị kỷ luật theo Nghị định 31/2019/NĐ-CP, nhưng có thể bị xử phạt hành chính nếu hành vi thuộc Điều 8 Nghị định 282/2025/NĐ-CP, bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 156 BLHS, và phải bồi thường thiệt hại theo Điều 9, Điều 65 Luật Tố cáo và BLDS.
Rút đơn tố cáo có thoát được trách nhiệm không?
Không, nếu có căn cứ đã lợi dụng tố cáo để vu khống, xúc phạm, gây thiệt hại. Khoản 4 Điều 33 Luật Tố cáo giữ nguyên trách nhiệm và nghĩa vụ bồi thường. Khoản 3 Điều 33 còn buộc cơ quan tiếp tục giải quyết vụ việc trong trường hợp này.
Bị tố cáo sai thì có kiện ngay được không?
Có thể yêu cầu khởi tố hoặc khởi kiện bất cứ lúc nào trong thời hiệu, nhưng nên chờ kết luận nội dung tố cáo. Kết luận xác định tố cáo sai sự thật là chứng cứ mạnh nhất. Hành động trước khi có kết luận vừa yếu về chứng cứ, vừa có nguy cơ bị coi là trả thù người tố cáo.
Tố cáo sai qua mạng xã hội bị xử lý nặng hơn không?
Có. Dùng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để vu khống là tình tiết định khung tại điểm e khoản 2 Điều 156 BLHS, mức phạt tù từ 01 đến 03 năm. Về hành chính, đăng tải nội dung vu khống trên mạng xã hội bị xử phạt theo Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP, với cá nhân từ 10 đến 15 triệu đồng, cao hơn nhiều so với mức 3 đến 4 triệu đồng khi chỉ gửi đơn sai sự thật đến cơ quan có thẩm quyền.
Ranh giới giữa tố cáo không đúng và vu khống thường được xác định bằng chứng cứ về ý thức của người tố cáo, và đây là phần khó nhất trong mọi vụ việc. Nếu bạn bị tố cáo sai và cân nhắc yêu cầu khởi tố tội vu khống, hoặc bạn là người tố cáo đang bị đe dọa xử lý, luật sư hình sự của chúng tôi có thể đánh giá dấu hiệu tội phạm và đại diện cho bạn.
