Tài sản chung vợ chồng bị kê biên để thi hành án

Nợ là của chồng, bản án chỉ ghi tên chồng, nhưng căn nhà cả gia đình đang ở là tài sản chung. Đó là cấu trúc của phần lớn hồ sơ mà người vợ tìm đến luật sư khi nhận thông báo kê biên. Câu hỏi họ đặt ra gần như giống nhau: “Tôi không vay, sao nhà tôi bị kê biên?”. Câu trả lời ngắn là cơ quan thi hành án không kê biên phần của người vợ để trả nợ của chồng, nhưng có quyền kê biên phần của chồng trong khối tài sản chung, và khi căn nhà không thể chia đôi thì cả căn nhà sẽ được đưa ra bán. Việc người vợ được bảo vệ đến đâu phụ thuộc vào những gì người vợ làm trong 30 ngày sau khi nhận thông báo.

Tóm tắt

• Thi hành án chỉ nhắm vào người có tên trong bản án với tư cách người phải thi hành án. Nếu bản án chỉ buộc chồng trả nợ, cơ quan thi hành án chỉ được xử lý tài sản riêng của chồng và phần của chồng trong tài sản chung.
• Khi chưa xác định được phần của mỗi người, Chấp hành viên thông báo để vợ chồng và người được thi hành án thỏa thuận hoặc yêu cầu Tòa án xác định phần. Hết 30 ngày không có kết quả, Chấp hành viên tự yêu cầu Tòa án (khoản 1 Điều 39 Luật Thi hành án dân sự 2025).
• Nhà đất là tài sản chung chỉ bị kê biên khi tài sản khác của người phải thi hành án không đủ (khoản 3 Điều 54 Nghị định 152/2026/NĐ-CP). Nếu nhà không chia được, toàn bộ nhà được bán và người vợ nhận lại giá trị phần của mình (điểm b khoản 2 Điều 39).
• Vợ chồng chia tài sản chung sau khi phát sinh nợ để tránh thi hành án thì việc chia có thể bị tuyên vô hiệu (khoản 2 Điều 42 Luật Hôn nhân và gia đình 2014). Ly hôn cũng không làm mất nghĩa vụ với người thứ ba.
• Người vợ hoặc chồng không có nghĩa vụ có quyền ưu tiên mua tài sản theo giá khởi điểm (khoản 1 Điều 83 Luật Thi hành án dân sự 2025). Đây thường là cách duy nhất để giữ lại căn nhà.

Bắt đầu từ bản án, không bắt đầu từ cuốn sổ đỏ

Trước khi bàn đến chuyện tài sản chung hay riêng, cần đọc kỹ phần quyết định của bản án. Khoản 3 Điều 3 Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15 (Luật THADS 2025) định nghĩa người phải thi hành án là người phải thực hiện nghĩa vụ trong bản án, quyết định. Ai không có tên ở vị trí đó thì không phải người phải thi hành án, dù là vợ hay chồng của con nợ.

Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 (Luật HNGĐ 2014), đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 81/2025/QH15, có hai nhóm nghĩa vụ: nghĩa vụ chung về tài sản tại Điều 37 (vay để chi tiêu gia đình, giao dịch hai vợ chồng cùng xác lập) mà vợ chồng chịu trách nhiệm liên đới theo Điều 27; và nghĩa vụ riêng tại Điều 45 (nợ có trước khi kết hôn, giao dịch một bên xác lập không vì nhu cầu gia đình, nghĩa vụ phát sinh từ vi phạm pháp luật của một bên). Cách phân biệt hai nhóm này được phân tích tại bài nợ chung của vợ chồng.

Ở giai đoạn thi hành án, điều quyết định là bản án đã tuyên thế nào:

Dòng thứ hai là nơi phát sinh nhiều tranh cãi. Chủ nợ thường cho rằng khoản vay dùng để sửa nhà, nuôi con nên vợ phải cùng chịu. Lập luận đó có thể đúng về nội dung, nhưng phải được đưa ra trong vụ kiện, với vợ là bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Khi bản án đã có hiệu lực mà không tuyên nghĩa vụ của vợ, Chấp hành viên không thể tự mở rộng nghĩa vụ sang người vợ. Chủ nợ muốn làm việc đó phải khởi kiện vụ án khác. Bài học cho bên cho vay là kiện cả hai vợ chồng ngay từ đầu nếu có căn cứ cho rằng đây là nợ chung.

Tài sản nào bị coi là tài sản chung

Chấp hành viên xác minh tài sản theo giấy tờ, nhưng xác định tài sản chung hay riêng theo Luật HNGĐ 2014.

Khoản 1 Điều 33 Luật HNGĐ 2014 liệt kê tài sản chung gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập từ lao động, kinh doanh, hoa lợi, lợi tức từ tài sản riêng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân. Quyền sử dụng đất có được sau khi kết hôn là tài sản chung, trừ khi được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có được bằng tài sản riêng. Khoản 3 Điều 33 đặt ra suy đoán: tài sản đang tranh chấp mà không chứng minh được là tài sản riêng thì là tài sản chung.

Ba điểm thường bị hiểu sai trong hồ sơ thi hành án:

Vợ chồng có thỏa thuận chế độ tài sản lập trước khi kết hôn, công chứng hoặc chứng thực theo Điều 47 Luật HNGĐ 2014, thì việc xác định tài sản riêng đi theo thỏa thuận đó. Đây là lớp bảo vệ có giá trị khi một bên kinh doanh rủi ro, với điều kiện thỏa thuận được lập đúng thời điểm và đúng hình thức. Chi tiết tại bài hợp đồng tiền hôn nhân. Phân tích đầy đủ về tài sản chung, tài sản riêng có ở bài tài sản chung của vợ chồng.

Thủ tục xác định phần của vợ, chồng trong khối tài sản chung

Điều 213 Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS 2015) xác định sở hữu chung của vợ chồng là sở hữu chung hợp nhất có thể phân chia. Trong thời kỳ hôn nhân, không ai có “phần” cụ thể cho đến khi tài sản được chia. Vì vậy, muốn kê biên phần của chồng, trước hết phải biết phần đó là bao nhiêu.

Khoản 1 Điều 39 Luật THADS 2025 đặt ra trình tự:

Chấp hành viên yêu cầu Tòa án thì không phải nộp án phí, lệ phí (khoản 6 Điều 39). Trong thời gian Tòa án giải quyết, cơ quan thi hành án hoãn việc xử lý tài sản khi nhận được thông báo thụ lý (điểm d khoản 1 Điều 46), trừ khi người phải thi hành án còn tài sản, thu nhập khác để thi hành án. Song song, Chấp hành viên vẫn có thể áp dụng biện pháp tạm ngừng giao dịch, tạm dừng đăng ký chuyển quyền đối với tài sản chung để giữ nguyên hiện trạng (khoản 1 Điều 68 Luật THADS 2025).

Về tỷ lệ, thực tiễn xét xử khi xác định phần của vợ chồng thường lấy nguyên tắc tại khoản 2 Điều 59 Luật HNGĐ 2014 làm điểm xuất phát: chia đôi, có tính đến công sức đóng góp, hoàn cảnh của mỗi bên. Người vợ muốn được xác định phần lớn hơn một nửa phải có chứng cứ cụ thể về nguồn tiền mua tài sản, về khoản tiền riêng đã bỏ vào khối tài sản chung (đoạn 2 khoản 4 Điều 59).

Thỏa thuận phân chia ở bước 2 có vẻ nhanh gọn nhưng là con dao hai lưỡi. Thỏa thuận chia cho người vợ 90% căn nhà trong khi chồng đang nợ lớn gần như chắc chắn bị coi là nhằm trốn tránh nghĩa vụ, và Chấp hành viên sẽ không công nhận. Một thỏa thuận hợp lý, có cơ sở về nguồn gốc tài sản, lại có thể giúp hồ sơ đi nhanh hơn nhiều so với chờ Tòa án.

Sau khi xác định được phần

Khoản 2 Điều 39 Luật THADS 2025 tách hai trường hợp:

Riêng nhà đất, khoản 3 Điều 54 Nghị định 152/2026/NĐ-CP thêm một lớp bảo vệ: cơ quan thi hành án chỉ kê biên, xử lý tài sản chung là quyền sử dụng đất, nhà ở, tài sản gắn liền với đất khi tài sản khác không đủ để thi hành án, hoặc khi chính người phải thi hành án đề nghị. Nếu người chồng còn xe ô tô riêng, cổ phần riêng, tiền trong tài khoản riêng đủ trả nợ, người vợ có căn cứ đề nghị Chấp hành viên xử lý những tài sản đó trước. Đề nghị bị bỏ qua thì có thể khiếu nại quyết định kê biên theo bài khiếu nại thi hành án dân sự.

Khi nhà phải bán toàn bộ, thứ tự là kê biên, thẩm định giá, thông báo quyền ưu tiên mua, rồi mới đấu giá. Quy trình định giá và đấu giá được trình bày tại bài định giá và bán tài sản kê biên. Ở bài này chỉ nhấn mạnh hai điểm có ý nghĩa với người vợ hoặc chồng không có nghĩa vụ.

Thứ nhất, họ là đương sự có quyền nhận thông báo kết quả thẩm định giá và có quyền yêu cầu thẩm định giá lại. Giá thấp gây thiệt hại trực tiếp cho họ vì phần họ nhận lại được tính trên giá bán.

Thứ hai, với tư cách chủ sở hữu chung, họ có quyền ưu tiên mua theo giá khởi điểm (khoản 1 Điều 83 Luật THADS 2025, khoản 1 Điều 63 Nghị định 152/2026/NĐ-CP). Với bất động sản, thời hạn thực hiện quyền này ở lần bán đầu là 15 ngày kể từ ngày được thông báo hợp lệ. Về bản chất, người mua ưu tiên chỉ phải bỏ thêm khoản tiền tương ứng với phần của người phải thi hành án, vì phần còn lại là giá trị phần của chính họ. Việc nộp đủ giá rồi nhận lại phần của mình hay được bù trừ ngay phụ thuộc vào cách Chấp hành viên tổ chức, nên cần trao đổi trước bằng văn bản.

Chia tài sản, ly hôn để tránh kê biên

Phản ứng phổ biến khi chồng bị kiện là vợ chồng ra văn phòng công chứng lập văn bản chia tài sản chung, chuyển nhà sang tên vợ. Có cặp vợ chồng đi xa hơn là thuận tình ly hôn và để vợ nhận nhà. Pháp luật đã tính trước những cách làm này.

Thời điểm là yếu tố then chốt. Vợ chồng chia tài sản khi chưa có khoản nợ nào, có lý do kinh doanh rõ ràng, thì việc chia được tôn trọng. Chia sau khi đã bị khởi kiện hoặc sau khi bản án có hiệu lực, kèm theo việc người chồng không còn tài sản nào khác, là dấu hiệu Tòa án sẽ dùng để tuyên vô hiệu. Ly hôn trong bối cảnh đó dễ bị xem là ly hôn giả tạo. Vì sao việc chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân cần làm sớm và đúng mục đích được phân tích tại bài chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. Hậu quả hành chính và hình sự của việc tẩu tán tài sản được phân tích tại bài tội không chấp hành án.

Từ phía chủ nợ, Điều 219 BLDS 2015 còn cho một công cụ khác: khi người có nghĩa vụ không có tài sản riêng hoặc tài sản riêng không đủ, chủ nợ có quyền yêu cầu chia tài sản chung và tham gia vào việc chia. Trong giai đoạn thi hành án, quyền này được thực hiện qua cơ chế của Điều 39 Luật THADS 2025.

Người vợ hoặc chồng không có nghĩa vụ nên làm gì

Khi nhận thông báo của Chấp hành viên về tài sản chung, người vợ hoặc chồng không có nghĩa vụ nên kiểm tra theo thứ tự sau.

Case Study

Ông K. bảo lãnh bằng uy tín cá nhân cho một người bạn vay 1,7 tỷ đồng, ký giấy cam kết trả thay. Người bạn mất khả năng thanh toán, chủ nợ kiện ông K. Bản án buộc một mình ông K. trả 1,7 tỷ đồng. Bà P., vợ ông K., không ký giấy tờ nào.

Tài sản của gia đình là căn nhà phố trị giá khoảng 5,2 tỷ đồng, mua năm 2018, đứng tên hai vợ chồng. Ông K. không có tài sản riêng đáng kể. Chấp hành viên thông báo cho các bên thỏa thuận hoặc khởi kiện xác định phần.

Khi làm việc với bà P., chúng tôi thấy điểm mạnh nằm ở nguồn tiền mua nhà. Trong 4,6 tỷ đồng tiền mua năm 2018, có 1,4 tỷ đồng là tiền bố mẹ bà P. chuyển khoản cho riêng bà, kèm văn bản tặng cho ghi rõ “tặng riêng cho con gái”. Chúng tôi khởi kiện yêu cầu Tòa án xác định bà P. có phần tài sản riêng tương ứng với khoản 1,4 tỷ đồng đã góp vào việc mua nhà, phần còn lại chia đôi. Trong thời gian Tòa án giải quyết, việc xử lý căn nhà được hoãn.

Tòa án chấp nhận phần lớn yêu cầu, xác định phần của bà P. khoảng 64% giá trị căn nhà. Căn nhà không thể chia, nên được thẩm định giá và đưa ra bán toàn bộ. Bà P. thực hiện quyền ưu tiên mua theo giá khởi điểm, vay thêm từ người thân khoản tiền tương ứng phần của ông K. Gia đình giữ được căn nhà; khoản nợ của ông K. được thanh toán từ phần giá trị của chính ông.

Nếu bà P. đồng ý ngay với tỷ lệ 50/50 hoặc để Chấp hành viên tự khởi kiện mà không chứng minh nguồn tiền riêng, khoản tiền bà phải bỏ ra để giữ nhà sẽ lớn hơn khoảng 730 triệu đồng.

Câu hỏi thường gặp

Một hồ sơ tài sản chung bị kê biên thường là giao điểm của hai lĩnh vực: pháp luật hôn nhân gia đình quyết định ai sở hữu bao nhiêu, pháp luật thi hành án quyết định tài sản bị xử lý ra sao. Chứng cứ về nguồn gốc tài sản phải được dựng trong vài tuần đầu. Nếu gia đình anh chị đang nhận thông báo xác định phần sở hữu hoặc đã bị kê biên nhà, các luật sư hôn nhân và gia đình của chúng tôi có thể rà soát nguồn gốc tài sản và đại diện làm việc với Chấp hành viên, Tòa án.

Luật sư Khuất Tuấn Dương