Người bị thu hồi đất được mua nhà ở xã hội
Trong các buổi đối thoại về phương án bồi thường, câu hỏi chúng tôi nghe nhiều nhất từ những hộ có nhà bị giải tỏa không phải là đơn giá. Họ hỏi: nhận tiền rồi thì ở đâu. Với nhiều hộ ở nội đô, tiền bồi thường không đủ mua một căn hộ thương mại gần đó, còn khu tái định cư thì xa hoặc chưa xây xong.
Luật Nhà ở 2023 mở cho nhóm này một lối đi riêng vào nhà ở xã hội, và năm 2026 Chính phủ còn nới thêm bằng cơ chế không bốc thăm, không xét điều kiện nhà ở và thu nhập. Nhưng lối đi đó có hai hướng khác nhau, với điều kiện và thủ tục khác nhau. Chọn sai hướng, người dân có thể mất nhiều tháng chờ đợi hoặc bị loại khỏi danh sách vì một điều kiện mà lẽ ra họ không phải đáp ứng.
Tóm tắt
- Hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất và phải giải tỏa, phá dỡ nhà ở mà chưa được Nhà nước bồi thường bằng nhà ở, đất ở là một nhóm đối tượng riêng được mua, thuê mua, thuê nhà ở xã hội (khoản 10 Điều 76 Luật Nhà ở 2023).
- Có hai cách tiếp cận: được bố trí tái định cư bằng nhà ở xã hội trong phương án bồi thường (Điều 48, Điều 49 Luật Nhà ở; Điều 39 Nghị định 95/2024/NĐ-CP), hoặc tự đăng ký mua như các đối tượng khác với tư cách người thuộc khoản 10 Điều 76.
- Người được bố trí tái định cư bằng nhà ở xã hội được ưu tiên và không phải qua thủ tục xét duyệt đối tượng; chỉ bốc thăm khi số người đăng ký vượt số căn dành cho tái định cư.
- Theo quy định chung, người tự đăng ký vẫn phải đáp ứng điều kiện về nhà ở (điểm a khoản 1 Điều 78 Luật Nhà ở), nhưng không phải đáp ứng điều kiện thu nhập.
- Từ 13/02/2026 đến hết 28/02/2027, Nghị quyết 66.15/2026/NQ-CP cho nhóm bị thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế – xã hội được mua, thuê mua nhà ở xã hội không phải bốc thăm, không phải đáp ứng điều kiện nhà ở và thu nhập.
- Điều kiện then chốt trong mọi trường hợp là chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở. Hộ đã nhận đất tái định cư hoặc căn hộ tái định cư thì không thuộc nhóm này.
Các văn bản viện dẫn ở trạng thái hiện hành: Luật Nhà ở số 27/2023/QH15 (Văn bản hợp nhất 79/VBHN-VPQH năm 2026); Luật Đất đai số 31/2024/QH15 (Văn bản hợp nhất 44/VBHN-VPQH năm 2026); Nghị định 88/2024/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư sửa đổi bởi các Nghị định 151/2025/NĐ-CP, 226/2025/NĐ-CP, 49/2026/NĐ-CP (Văn bản hợp nhất 53/VBHN-BNNMT ngày 05/5/2026); Nghị định 95/2024/NĐ-CP hướng dẫn Luật Nhà ở sửa đổi bởi Nghị định 54/2026/NĐ-CP (Văn bản hợp nhất 21/VBHN-BXD năm 2026); Nghị quyết 66.15/2026/NQ-CP.
Ai thuộc nhóm “bị thu hồi đất” theo Luật Nhà ở
Khoản 10 Điều 76 Luật Nhà ở xác định đối tượng là “hộ gia đình, cá nhân thuộc trường hợp bị thu hồi đất và phải giải tỏa, phá dỡ nhà ở theo quy định của pháp luật mà chưa được Nhà nước bồi thường bằng nhà ở, đất ở”. Từng vế trong định nghĩa đều có ý nghĩa khi xét hồ sơ:
| Yếu tố | Ý nghĩa thực tế |
| Bị thu hồi đất | Có quyết định thu hồi đất của cơ quan có thẩm quyền theo Luật Đất đai. Tự nguyện bán nhà cho chủ đầu tư dự án qua thỏa thuận dân sự không phải là bị thu hồi |
| Phải giải tỏa, phá dỡ nhà ở | Đất thu hồi phải có nhà ở. Thu hồi đất nông nghiệp, đất trống không làm phát sinh tư cách này |
| Theo quy định của pháp luật | Việc thu hồi, giải tỏa đúng trình tự Luật Đất đai, Luật Nhà ở |
| Chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở | Đã nhận tiền bồi thường thì vẫn thuộc nhóm. Đã được giao đất tái định cư hoặc căn hộ tái định cư thì không |
Vế cuối là chỗ hay phát sinh tranh cãi nhất. Hộ nhận bồi thường bằng tiền, kể cả tiền hỗ trợ tự lo chỗ ở theo Điều 23 Nghị định 88/2024/NĐ-CP, vẫn là người “chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở”. Ngược lại, hộ đã chọn nhận lô đất tái định cư rồi sau đó bán lô đất đó thì không thể quay lại xin mua nhà ở xã hội với tư cách người bị thu hồi đất.
Giấy tờ chứng minh đối tượng theo khoản 10 Điều 76 do Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người kê khai thường trú, tạm trú hoặc đang ở xác nhận, theo mẫu tại Thông tư 05/2024/TT-BXD (sửa đổi bởi các Thông tư 09/2025/TT-BXD, 32/2025/TT-BXD, 08/2026/TT-BXD; Văn bản hợp nhất 17/VBHN-BXD năm 2026). Mẫu giấy có giá trị 12 tháng kể từ ngày xác nhận.
Hai cách để người bị thu hồi đất mua nhà ở xã hội
Cách thứ nhất là được bố trí tái định cư bằng nhà ở xã hội
Điểm c khoản 1 Điều 48 Luật Nhà ở liệt kê “bố trí mua, thuê mua, thuê nhà ở xã hội xây dựng theo dự án” là một trong các hình thức bố trí nhà ở phục vụ tái định cư. Khoản 2 Điều 49 quy định khi giải tỏa nhà ở tại đô thị loại I, tại phường, quận, thành phố thuộc đô thị loại đặc biệt, nếu người dân muốn tái định cư tại chỗ thì việc bố trí theo một trong các hình thức tại các điểm b, c, d khoản 1 Điều 48, và “trường hợp tái định cư theo hình thức mua, thuê mua nhà ở xã hội thì người được tái định cư được ưu tiên bố trí nhà ở xã hội”.
Phía pháp luật đất đai cũng mở đường cho hình thức này. Khoản 5 Điều 111 Luật Đất đai 2024 quy định hộ gia đình, cá nhân phải di chuyển chỗ ở mà không đủ điều kiện được bồi thường về đất ở, nếu không có chỗ ở nào khác trong địa bàn nơi có đất thu hồi, thì được Nhà nước giao đất ở có thu tiền sử dụng đất hoặc bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở. Khoản 5 Điều 24 Nghị định 88/2024/NĐ-CP lặp lại nguyên tắc này theo địa bàn cấp xã, và điểm a, điểm d khoản 4 Điều 24 cho phép đơn vị làm nhiệm vụ bồi thường mua nhà ở xã hội để bố trí tái định cư. Khoản 2 Điều 52 Luật Nhà ở quy định đơn vị được giao bố trí tái định cư giới thiệu quỹ nhà ở xã hội trên địa bàn để người được tái định cư ký hợp đồng.
Ưu điểm của cách này là người dân không phải chứng minh điều kiện nhà ở, thu nhập như người mua thông thường. Điều 39 Nghị định 95/2024/NĐ-CP quy định người có tên trong danh sách được phê duyệt “được ưu tiên bố trí mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội mà không phải thực hiện các thủ tục về xét duyệt đối tượng”. Họ cũng thuộc nhóm được ưu tiên trước khi các đối tượng có cùng tiêu chuẩn, điều kiện (điểm đ khoản 1 Điều 79 Luật Nhà ở).
Cách thứ hai là tự đăng ký như người mua thông thường
Người thuộc khoản 10 Điều 76 cũng có thể nộp hồ sơ trực tiếp cho chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội, theo trình tự chung được trình bày tại bài thủ tục mua nhà ở xã hội. Cách này phù hợp khi phương án bồi thường không bố trí nhà ở xã hội, khi người dân đã nhận tiền và muốn chọn dự án ở nơi khác, hoặc khi dự án nhà ở xã hội dành cho tái định cư chưa có.
Theo Luật Nhà ở, nhóm này phải đáp ứng điều kiện về nhà ở: chưa có nhà ở thuộc sở hữu tại tỉnh, thành phố nơi có dự án, chưa được mua, thuê mua nhà ở xã hội, chưa được hưởng chính sách hỗ trợ nhà ở dưới mọi hình thức tại đó, hoặc có nhà nhưng diện tích bình quân đầu người thấp hơn mức tối thiểu (điểm a khoản 1 Điều 78 Luật Nhà ở). Điểm b khoản 1 Điều 78 không đặt điều kiện thu nhập cho đối tượng khoản 10. Nếu thuê nhà ở xã hội thì không phải đáp ứng cả điều kiện nhà ở (khoản 2 Điều 78). Chi tiết điều kiện của từng nhóm có trong bài điều kiện mua nhà ở xã hội.
So sánh hai cách
| Tiêu chí | Bố trí tái định cư bằng nhà ở xã hội | Tự đăng ký với tư cách đối tượng khoản 10 Điều 76 |
| Căn cứ chính | Điều 48, 49, 52 Luật Nhà ở; Điều 111 Luật Đất đai; Điều 24 NĐ 88/2024; Điều 35, 39 NĐ 95/2024 | Điều 76, 77, 78 Luật Nhà ở; Nghị định 100/2024/NĐ-CP |
| Nơi nộp đơn | Ủy ban nhân dân nơi cư trú, theo Điều 39 NĐ 95/2024 | Chủ đầu tư dự án |
| Xét điều kiện nhà ở, thu nhập | Không xét duyệt đối tượng; chỉ xác nhận chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở | Xét điều kiện nhà ở; không xét thu nhập |
| Bốc thăm | Chỉ bốc thăm khi số người đăng ký vượt số căn dành cho tái định cư | Theo quy trình chung của dự án, trừ khi áp dụng Nghị quyết 66.15/2026 |
| Chọn dự án | Theo quỹ nhà được giới thiệu | Tự chọn dự án đang mở bán |
| Phù hợp khi | Phương án bồi thường có bố trí nhà ở xã hội, người dân muốn ở gần nơi cũ | Đã nhận tiền, muốn chọn dự án khác, phương án không bố trí |
Cơ chế không bốc thăm theo Nghị quyết 66.15/2026
Khoản 3 Điều 2 Nghị quyết 66.15/2026/NQ-CP quy định: “Hộ gia đình, cá nhân thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất, nhà ở vì mục đích quốc phòng, an ninh, để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo quy định của pháp luật mà chưa được Nhà nước bồi thường bằng nhà ở, đất ở thì được mua, thuê mua nhà ở xã hội không phải bốc thăm và không phải đáp ứng điều kiện về nhà ở, điều kiện về thu nhập theo quy định.”
So với quy định chung, cơ chế này mở rộng ở ba điểm. Người tự đăng ký (cách thứ hai) không phải bốc thăm, không phải chứng minh điều kiện nhà ở, trong khi Luật Nhà ở vẫn đòi điều kiện nhà ở. Người được bố trí tái định cư (cách thứ nhất) cũng không phải bốc thăm kể cả khi số người đăng ký vượt số căn, trong khi Điều 39 Nghị định 95/2024/NĐ-CP yêu cầu bốc thăm trong trường hợp này. Phạm vi áp dụng cũng rộng hơn: chỉ cần Nhà nước thu hồi đất, nhà ở vì các mục đích nêu trên, không đòi hỏi phải là trường hợp phá dỡ nhà ở như khoản 10 Điều 76.
Ba giới hạn cần lưu ý:
- Cơ chế này có thời hạn. Theo Điều 3 Nghị quyết 66.15/2026/NQ-CP, nghị quyết có hiệu lực từ 13/02/2026 đến hết ngày 28/02/2027, và chấm dứt sớm hơn nếu luật được Quốc hội ban hành có quy định về nội dung này. Hồ sơ nộp sau thời điểm đó quay về quy định chung.
- Mục đích thu hồi phải là quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Thu hồi do vi phạm pháp luật đất đai, do chấm dứt sử dụng đất theo pháp luật hoặc do đất có nguy cơ đe dọa tính mạng con người không thuộc phạm vi này.
- Điều kiện “chưa được Nhà nước bồi thường bằng nhà ở, đất ở” vẫn giữ nguyên.
Khoản 2 Điều 2 cùng nghị quyết yêu cầu nhà ở xã hội tại đô thị, phường phải là chung cư. Người bị thu hồi đất vì vậy thường sẽ được bố trí căn hộ chung cư, không phải nhà liền kề.
Thủ tục bố trí nhà ở xã hội phục vụ tái định cư
Điều 39 Nghị định 95/2024/NĐ-CP quy định trình tự gồm năm bước, mỗi bước tối đa 15 ngày:
| Bước | Việc phải làm | Thời hạn | Căn cứ |
| 1 | Người được tái định cư nộp đơn đăng ký mua, thuê, thuê mua nhà ở xã hội tại Ủy ban nhân dân nơi cư trú | Khoản 1 Điều 39 | |
| 2 | Ủy ban nhân dân kiểm tra, xác nhận việc chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở và tổng hợp danh sách gửi cơ quan quản lý nhà ở cấp tỉnh | 15 ngày | Khoản 2 Điều 39 |
| 3 | Cơ quan quản lý nhà ở cấp tỉnh kiểm tra, lập danh sách, đề nghị Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phê duyệt | 15 ngày | Khoản 3 Điều 39 |
| 4 | Sau khi danh sách được phê duyệt, cơ quan quản lý nhà ở cấp tỉnh thông báo cho người được tái định cư và gửi văn bản cho chủ đầu tư | 15 ngày | Khoản 4 Điều 39 |
| 5 | Chủ đầu tư ký hợp đồng mua, thuê, thuê mua theo mẫu của Bộ Xây dựng | 15 ngày kể từ khi nhà ở đủ điều kiện bán, cho thuê, cho thuê mua | Khoản 5 Điều 39 |
Văn bản hợp nhất của Nghị định 95/2024/NĐ-CP vẫn giữ cụm từ “Ủy ban nhân dân cấp huyện” ở bước 1 và bước 2. Từ ngày 01/7/2025, chính quyền địa phương tổ chức theo hai cấp và cấp huyện không còn, các nhiệm vụ này được chuyển giao theo quy định về phân định thẩm quyền. Trên thực tế, người dân nên hỏi Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú hoặc Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án để biết đơn được tiếp nhận ở đâu.
Khi tự đăng ký theo cách thứ hai, hồ sơ nộp cho chủ đầu tư như các đối tượng khác, kèm giấy xác nhận đối tượng do Ủy ban nhân dân cấp xã xác nhận. Nếu áp dụng Nghị quyết 66.15/2026, hồ sơ nên ghi rõ căn cứ khoản 3 Điều 2 để chủ đầu tư xếp vào danh sách không bốc thăm.
Những điểm cần cân nhắc trước khi chọn nhà ở xã hội
Nhà ở xã hội có hạn chế mà đất tái định cư không có
Căn hộ nhà ở xã hội mua được, dù qua con đường tái định cư, vẫn chịu hạn chế bán lại trong 05 năm kể từ ngày thanh toán đủ tiền (điểm d, điểm đ khoản 1 Điều 89 Luật Nhà ở). Lô đất tái định cư không có hạn chế này. Hộ có kế hoạch bán lại để chuyển đi nơi khác trong vài năm tới nên cân nhắc. Xem bài bán lại nhà ở xã hội.
Giá căn hộ không trừ vào tiền bồi thường
Người được bố trí mua nhà ở xã hội trả tiền theo giá bán nhà ở xã hội của dự án, ký hợp đồng trực tiếp với chủ đầu tư. Tiền bồi thường về đất và tài sản vẫn được chi trả theo phương án, và người dân dùng khoản đó để thanh toán. Nếu không đủ, có thể vay ưu đãi theo bài vay mua nhà ở xã hội. Trước khi ký, nên đọc kỹ các điều khoản theo hướng dẫn tại bài hợp đồng mua bán nhà ở xã hội.
Bố trí nhà ở phải có trước khi giải tỏa
Khoản 1 Điều 49 Luật Nhà ở yêu cầu việc bố trí nhà ở phục vụ tái định cư phải thực hiện trước khi thu hồi, giải tỏa nhà ở, trừ khi người dân tự nguyện bàn giao trước, và nhà ở tái định cư phải có điều kiện bằng hoặc tốt hơn nhà ở bị giải tỏa. Khi phương án chỉ ghi chung chung “bố trí nhà ở xã hội” mà chưa có dự án cụ thể, người dân có căn cứ đề nghị làm rõ dự án cụ thể và bổ sung phương án tạm cư hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà trong thời gian chờ, tương tự cơ chế mà khoản 7 Điều 111 Luật Đất đai 2024 áp dụng cho dự án khu đô thị.
Người đang thuê nhà thuộc sở hữu nhà nước
Đây là trường hợp riêng. Khoản 2 Điều 24 Nghị định 88/2024/NĐ-CP quy định người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu nhà nước nằm trong phạm vi thu hồi đất phải phá dỡ mà không còn chỗ ở nào khác trên địa bàn cấp xã thì được hỗ trợ thuê nhà ở tại nơi tái định cư; nếu có nhu cầu và địa phương có quỹ nhà ở xã hội thì có thể được xem xét bán nhà ở.
Câu hỏi thường gặp
Đã nhận tiền bồi thường từ năm trước thì có còn được mua nhà ở xã hội theo diện này không?
Có, nếu chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở và vẫn đáp ứng điều kiện của khoản 10 Điều 76 Luật Nhà ở. Luật không đặt thời hạn kể từ ngày thu hồi. Tuy nhiên, nếu sau khi nhận tiền, hộ đã mua nhà ở tại tỉnh đó thì khi tự đăng ký theo quy định chung có thể không còn đáp ứng điều kiện nhà ở, trừ trường hợp còn được áp dụng Nghị quyết 66.15/2026.
Các thành viên trong hộ bị thu hồi đất có được mua nhiều căn không?
Không. Khoản 6 Điều 88 Luật Nhà ở chỉ cho mỗi đối tượng mua hoặc thuê mua 01 căn, và điểm e khoản 1 Điều 79 chỉ áp dụng một chính sách hỗ trợ cho cả hộ gia đình. Trường hợp nhiều cặp vợ chồng cùng chung sống trên một thửa đất bị thu hồi và đủ điều kiện tách hộ, khoản 4 Điều 111 Luật Đất đai cho phép xem xét bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở cho các hộ còn thiếu.
Bị thu hồi một phần đất, nhà vẫn ở được thì có thuộc diện này không?
Thông thường không, vì điều kiện là phải giải tỏa, phá dỡ nhà ở. Nếu phần còn lại không đủ điều kiện để ở theo quy định, cần đề nghị xác nhận trong phương án bồi thường. Nghị quyết 66.15/2026 dùng cụm “thu hồi đất, nhà ở”, nên hồ sơ cần thể hiện rõ việc thu hồi nhà ở.
Phương án bồi thường không nhắc đến nhà ở xã hội thì làm thế nào?
Người dân có quyền góp ý trong quá trình lấy ý kiến về phương án và đề nghị được bố trí theo hình thức tại điểm c khoản 1 Điều 48 Luật Nhà ở. Nếu phương án đã được phê duyệt, vẫn có thể tự đăng ký theo cách thứ hai. Khi quyết định phê duyệt phương án xâm phạm quyền lợi, có thể khiếu nại hoặc khởi kiện vụ án hành chính.
Ghi nhận khi đọc phương án bồi thường
Với người có nhà bị giải tỏa, thời điểm tốt nhất để giành quyền mua nhà ở xã hội là lúc phương án bồi thường còn đang lấy ý kiến, không phải sau khi đã nhận tiền. Khi đó, đề nghị được bố trí nhà ở xã hội phục vụ tái định cư có căn cứ rõ ở Điều 48, 49 Luật Nhà ở và Điều 111 Luật Đất đai. Nếu bỏ lỡ, cửa tự đăng ký vẫn còn, và đến hết tháng 02/2027 còn được hưởng cơ chế không bốc thăm.
Luật sư của Quốc Ấn tham gia góp ý phương án bồi thường, đề nghị bố trí tái định cư, chuẩn bị hồ sơ mua nhà ở xã hội và đại diện khiếu nại, khởi kiện quyết định thu hồi đất. Xem dịch vụ luật sư đất đai.
